Onderkoeling kan voor iedere ijszeiler een serieuze bedreiging zijn. Wat doe je als iemand het slachtoffer wordt van onderkoeling en wat doe je zeker niet? En hoe voorkom je onderkoeling? Dit was het onderwerp van een presentatie op 7 november 2008 bij ijszeilvereniging ’t Wakkie door Mary Janssen van Raay, als arts verbonden aan Boumanggz.
Waarom een verhaal voor ijszeilers?
De kans om in het water of onder het ijs te raken is voor ijszeilers altijd aanwezig. Hoe zorgvuldig we ook zijn bij de keuze van de plek waar we onze sport beoefenen. Maar je hoeft niet in een wak gelegen te hebben om onderkoeld te raken. Een zeer interessant onderwerp voor ijszeilers derhalve.
Wat is onderkoeling?
Onderkoeling ontstaat als de warmteafgifte van het lichaam naar de omgeving groter is dan de warmteproductie. Dit proces wordt sterk beïnvloed door een aantal factoren. Stroming, straling, geleiding en verdamping zijn de belangrijkste. Vooral vocht en de combinatie van de verkillende werking van de wind, de zgn. (windchillfactor), vormen een serieuze bedreiging voor ijszeilers.
Hoe herken je het?
Probleem bij onderkoeling is dat het niet altijd als zodanig is te herkennen. Iemand die zich moe voelt kan gewoon last hebben van een slechte dag, maar het kunnen ook de eerste signalen zijn van een beginnende onderkoeling. De symptomen van onderkoeling hangen samen met de mate waarin het slachtoffer onderkoeld is.
Symptomen van lichte tot matige onderkoeling:
- Lichamelijke signalen: bibberen, rillen, klappertanden kippenvel, erge koude handen of tenen.
- Ongecoördineerde motoriek (struikelen, onhandige bewegingen, vallen).
- Raar gedrag: Onsamenhangend praten.
- Knorrig, tegenwerken van de groep.
- Zelf geen beslissingen meer kunnen nemen.
- Apathie (‘t kan me niks meer schelen, reageert niet meer op goede adviezen van collega ijszeilers).
- Niet meer in staat om de pink en de duim van één hand samen te brengen.
Symptomen van ernstige onderkoeling:
- Geen rillen meer.
- Slaperigheid.
- Zwakke of onregelmatige pols.
- Bewusteloosheid mogelijk.
- Oppervlakkige, langzame ademhaling.
- Spierverstijving.
- Bleke tot blauwe huidskleur.
- Schijndood.
Het voorkómen van onderkoeling is tamelijk eenvoudig. Toch is het belangrijk de symptomen van onderkoeling al in een vroeg stadium te signaleren, want juist dan is het slachtoffer het beste te behandelen. Hoe zwaarder de onderkoeling, des te moeilijker en langduriger de behandeling zal worden. Wat doe je ter voorkoming:
- Draag droge winddichte kleding die NIET van katoen is gemaakt. Katoen houdt namelijk water vast en dat is net wat je niet wilt. Beter is het om bijvoorbeeld ondergoed van kunststof of (Merino) wol te dragen.
- Zorg dat je droog blijft.
- Eet en drink voldoende.
- Geen alcohol op het ijs. Je voelt door alcohol de kou weliswaar minder, maar alcohol verwijdt ook de bloedvaten. Omdat de warmteafgifte daardoor wordt vergoot, is het uiteindelijke effect dat het slachtoffer het nóg kouder zal krijgen.
Wat de doen bij lichte onderkoeling?
- Natte kleren uit. Buiten op het ijs: tot op het ondergoed, dan meteen inpakken.
- Snel van het ijs af en als dat niet kan, dan een beschutte plek zoeken in afwachting van transport, bijvoorbeeld door het slachtoffer in een DN te leggen. Wikkel het slachtoffer in doeken of aluminium reddingsdeken. Het verdient aanbeveling de armen tussen de eerste twee isolatielagen te brengen, omdat de armen veel warmte kunnen onttrekken aan de borstkas. Ook het hoofd en de nek moeten worden omwikkeld, maar het gezicht blijft vrij. Denk verder aan een isolerende onderlaag, want veel lichaamswarmte verdwijnt via een onbedekte ondergrond. Maak eventueel vuur.
- Armen/ handen en benen/voeten apart inpakken in aluminiumfolie of warme handdoeken.
- Verwarmen van binnenuit, bijvoorbeeld door warme (niet heet) zoete dranken. Geen alcohol laten drinken.
- Knuffelen. Gebruik jouw lichaamswarmte om het slachtoffer op te warmen.
Wat te doen bij matige onderkoeling?
- Handhaving en stabilisatie van de centrale lichaamstemperatuur moeten doel zijn van de behandeling. Dit bereik je niet door een agressieve warmtetoediening, maar door iemand geleidelijk van binnen op te warmen. Te snelle verwarming kan leiden tot zogenaamde 'warmtedood'. Gebruik eventueel warme waterflessen die je op de borst, op de buik, in het kruis en in de nek legt, plekken die dicht bij de lichaamskern liggen en die veel bloed bevatten. Leg, om brandwonden te voorkomen, de fles niet direct op het blote lichaam, maar doe er bijvoorbeeld een sok omheen.
- Niet warm wrijven: er kan er schade ontstaan aan de huid en spieren eronder doordat je ijskristallen gaat bewegen die daar zijn ontstaan.
- Houd het slachtoffer wakker en laat hem bewegingen maken.
- Omdat de bloedsuikerspiegel van een onderkoeld slachtoffer is gedaald, mogen licht verwarmde suikerhoudende vloeistoffen (geen alcohol!) worden toegediend. Eet en drink zelf ook, want een ander verwarmen kost energie!
- Indien nodig: (passief) transport van het onderkoelde slachtoffer naar het ziekenhuis.
Wat te doen bij ernstige onderkoeling?
Bij ernstige onderkoeling moet je een aantal handelingen achterwege laten, die je bij een lichte tot matige onderkoeling juist wel mag uitvoeren. Stelregel nummer 1 luidt: Ernstige onderkoeling heeft prioriteit boven andere medische problemen, uitgezonderd blokkades van luchtwegen en ernstige bloedingen. Wat moet je verder doen?
- Belet onderkoelde patiënten iedere vorm van inspanning (zowel actief als passief). Een zwaar onderkoeld slachtoffer produceert zelf geen of weinig warmte meer en zal alleen maar verder afkoelen. Door plotselinge bewegingen van een zwaar onderkoeld slachtoffer kan koud en verzuurd bloed uit de lichaamsschaal (huid, spieren, armen en benen) naar de lichaamskern (de vitale organen, waaronder het hart) terugvloeien. Het buigen van een been kan al een temperatuurdaling tot gevolg hebben van 30 naar 27 graden. Dit noemt men wel warmtedood of rewarming shock. Warmtedood kan ook optreden als iemand te snel wordt verwarmd, bijvoorbeeld in een heet bad. Een sterk onderkoeld iemand die in een ziekenhuis terecht komt zal ook nooit onder een hete douche worden gezet, maar heel langzaam, van binnenuit, worden opgewarmd.
- Laat het slachtoffer niet drinken.
- Als de patiënt bewusteloos is, zorg dan voor het vrijhouden van de luchtwegen.
- Bij ademhalingsstilstand of als er geen polsslag vastgesteld kan worden, eerst gedurende 1 minuut, 15 maal een voorzichtige mond-op-mondbeademing toepassen.
- Ademt het slachtoffer niet spontaan na één minuut, of is er nog geen polsslag te voelen, dan moet begonnen worden met hartmassage op de gebruikelijke wijze, gecombineerd met mond-op-mond beademing. Neem de tijd voor de diagnose én de behandeling.
- Zorg voor een snel en veilig transport naar het ziekenhuis, maar vergeet niet de patiënt te blijven verwarmen.
- Een aluminium reddingsdeken hoor je altijd in de buurt te hebben, ook tijdens een wedstrijd.
- Verruil natte kleding meteen voor droge. Het effect van wind op natte kleding is 20 maal zo groot als op droge kleding. Met natte kleding koel je dus veel eerder af. Zorg daarom altijd voor een set droge kleding in je auto.
- Trek bij een regenbui meteen beschermende kleding aan om te voorkomen dat je nat en daardoor koud wordt.
- Warme dranken vormen een essentieel onderdeel bij het helpen van een licht tot matig onderkoeld slachtoffer. Eten en drinken is sowieso belangrijk om de energievoorraad van het lichaam op peil te houden en uitdroging te voorkomen. Een thermoskan thee kan een leven redden.
- Een goede lichamelijke conditie verlaagt de kans op snelle onderkoeling. Gaan ijszeilen als je je een beetje ziekjes voelt, is vragen om moeilijkheden. Wie slecht geacclimatiseerd is, haalt sneller adem en verliest meer warmte door vochtverdamping via de longen. Onderkoeling kan het gevolg zijn.
- Bel de hulpdiensten. Zorg dat je de telefoonnummers van de hulpdiensten van het land waar te gast bent, in je GSM staan. 112 is nog niet overal ingevoerd. En zorg ook voor een uitdraai, voor het geval je GSM niet meer werkt.
- Ga nooit alleen zeilen en hou elkaar in de gaten.
- Let op dat gewone thermometers een ondergrens hebben van 35 graden.
Bekijk de onderstaande filmpjes om beter voorbereid te zijn.
Film 1, Film 2, Film 3
En op deze site staan volop tips over ijsveiligheid.